UrologNet — Üroloji Bilgi ve Kanıt Merkezi, üroloji ve erkek sağlığı konularında okurun klinik bir soruyu anlamasına yardımcı olmak amacıyla içerik üretir. Bir belirtinin ne anlama gelebileceği, hangi değerlendirmelerin neden istendiği, bir tedavinin neyi sağlayıp neyi sağlamadığı ve araştırmalardaki belirsizliklerin nasıl yorumlanması gerektiği bu kapsamın içindedir.
İçeriğin uzunluğu veya kaynak sayısı kendi başına kalite ölçütü değildir. Her sayfanın önce belirli bir soruyu doğru kapsamda yanıtlaması gerekir. Aynı bilgiyi farklı başlıklarla tekrar eden metinler yerine, her sayfanın ayrı bir bilgi görevi bulunması hedeflenir.
Okurun sorusu içeriğin sınırını belirler
Bir kişi “idrarda kan neden olur?” diye aradığında ihtiyaç duyduğu bilgi ile “bu tedavinin randomize çalışmalarında ne bulundu?” sorusunun gerektirdiği içerik aynı değildir.
Bu nedenle bütün yazıları tek bir şablona zorlamayız. Bazı konularda belirtiler ve ne zaman değerlendirme gerektiği ön plandadır. Bazılarında tanı yolu, tedavi seçenekleri veya araştırmaların karşılaştırılması daha önemlidir.
Bir sayfa kısa bir tanımı açıklamak için hazırlanmışsa gereksiz tedavi ansiklopedisine dönüştürülmez. Buna karşılık karar vermeyi etkileyen önemli bir bilgi eksikse yalnız metni kısa tutmak için çıkarılmaz.
Başlık, sayfanın verdiği sözü karşılamalıdır. Arama motorunda görünürlük sağlamak amacıyla konu dışına çıkan bölümler veya anahtar kelime tekrarları eklenmez.
Tıbbi iddialar nasıl ele alınır?
Bir sağlık iddiası yalnız kulağa makul geldiği için yayımlanmaz. Uygun kaynakla desteklenmesi ve kaynağın gerçekten aynı soruyu yanıtlaması gerekir.
Kılavuz önerisi, randomize çalışma sonucu, gözlemsel çalışma, vaka serisi ve tek vaka bildirimi aynı kanıt düzeyinde sunulmaz. Bir vaka raporu nadir bir komplikasyonun mümkün olduğunu gösterebilir; o komplikasyonun ne sıklıkta görüldüğünü kanıtlamaz. Benzer biçimde küçük bir çalışmada olumlu sonuç görülmesi, yöntemin bütün hastalarda aynı sonucu vereceği anlamına gelmez.
Çalışmadaki hasta grubu, uygulanan yöntem, karşılaştırma, takip süresi ve ölçülen sonuç korunur. Bir araştırma yalnız ağrıyı değerlendirmişse o sonuçtan uzun dönem hastalık kontrolü veya cinsel işlev sonucu üretilmez.
Kaynak seçim ve kanıt değerlendirme yöntemi Kaynak metodolojisi sayfasında daha ayrıntılı açıklanır.
Kaynak göstermek ile tıbbi inceleme aynı şey değildir
Bir makalenin kaynaklarının doğrulanmış olması, metnin otomatik olarak hekim tarafından tıbbi açıdan onaylandığı anlamına gelmez.
Kaynak kontrolünde yayının gerçekten var olup olmadığı, doğru çalışmaya bağlantı verilip verilmediği ve metindeki iddianın kaynaktan desteklenip desteklenmediği incelenebilir.
Tıbbi incelemede ise ayrıca klinik bağlam değerlendirilir: ifade hastaya yanlış güven veriyor mu, önemli bir risk eksik mi, kanıt yanlış genellenmiş mi, acil belirti gerektiği kadar açık mı, görsel yanlış bir tıbbi anlam oluşturuyor mu?
Bir sayfada tıbbi inceleme bilgisi gösteriliyorsa bunun belirli bir içerik sürümüne ait gerçek bir incelemeye dayanması gerekir. Bu yaklaşımın ayrıntıları Tıbbi inceleme politikası sayfasında açıklanır.
Belirsizlik saklanmaz
Tıbbi araştırmalar her zaman tek bir sonuca ulaşmaz.
Kılavuzlar birbirinden farklı öneriler verebilir. İki çalışma farklı hasta gruplarında farklı sonuçlar bulabilir. Uzun dönem veri bulunmayabilir veya yalnız küçük gözlemsel çalışmalar mevcut olabilir.
Böyle durumlarda metni daha kesin göstermek için belirsizlik temizlenmez. “Kanıt yetersiz”, “çalışmalar heterojen”, “öneri zayıf” veya “uzun dönem sonuç bilinmiyor” gibi ifadeler gerekiyorsa açıkça kullanılır.
Bir kılavuzun “zayıf öneri” olarak verdiği yöntem UrologNet’te “önerilen standart tedavi” biçimine dönüştürülmez. Aynı şekilde bir yöntemin araştırılmış olması, rutin kullanım için yeterli kanıt bulunduğu anlamına gelmez.
Risk ve yarar aynı ölçüyle anlatılmaz
Bir tedavinin olası yararı anlatılırken riskleri görünmez hale getirilmez. Tersi de yapılmaz; nadir bir ciddi komplikasyon, yöntemin her hastada tehlikeli olduğu izlenimini yaratacak biçimde sunulmaz.
Oran verildiğinde mümkün olduğunca hangi çalışma veya hasta grubundan geldiği korunur. Farklı çalışmaların oranları yalnız karşılaştırılabilir olduklarında yan yana getirilir.
“Başarı” kelimesi tek başına kullanılmaz. Çalışmanın başarıdan ne anladığı önemlidir: semptom azalması, teknik cihaz çalışması, gebelik, eğrilik düzelmesi, hasta memnuniyeti veya yeniden ameliyat gerekmemesi farklı sonuçlardır.
Dil ve anlatım
UrologNet sağlık bilgisini klinik doğruluğu kaybetmeden anlaşılır Türkçeyle anlatmayı hedefler.
Tıbbi terim gerekiyorsa kullanılır ve açıklanır. Okuru korkutmak, utandırmak veya bir sağlık sorununu küçümsemek için dil kullanılmaz. Bu ilke özellikle cinsel sağlık, genital görünüm, infertilite, idrar kaçırma ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar gibi hassas konularda önemlidir.
Kesin sonuç vaat eden, reklam niteliği taşıyan veya kanıtın desteklemediği üstünlük ifadeleri kullanılmaz. “Risksiz”, “kesin çözüm”, “kalıcı sonuç”, “en güvenli”, “en başarılı” gibi ifadeler ancak gerçekten yüksek düzeyli ve doğrudan kanıtla desteklenebiliyorsa kullanılabilir; pratikte sağlık içeriğinde çoğu zaman bu kesinlik mevcut değildir.
Görseller de tıbbi içeriğin parçasıdır
Bir şema veya çizim yalnız dekorasyon değildir. Görsel, metnin söylemediği bir tanıyı veya tedavi sonucunu ima edemez.
Anatomik çizim kavramsalsa bunun ölçekli cerrahi rehber olmadığı belirtilir. Bir işlem görseli, eğitim amacıyla hazırlanmış hasta bilgilendirmesini uygulama talimatına dönüştürmemelidir.
Metin değiştiğinde görselin yeni anlamla hâlâ uyumlu olup olmadığı yeniden kontrol edilir. Tıbbi anlamı değişen görsel, yalnız daha önce kabul edilmiş olduğu için korunmaz.
Ticari içerik ve çıkar çatışması
İçerikte hangi yöntemin ele alınacağı veya kanıtın nasıl yorumlanacağı bir işlemin kârlılığına, belirli bir ürünün satışına ya da bir sağlık kuruluşuna hasta yönlendirme hedefinə göre belirlenmemelidir.
Bir üreticinin veya hizmet sağlayıcının kendi materyali, kendi ürünü hakkındaki bağımsız bilimsel kanıtın yerine kullanılmaz. Ürünün teknik özelliğini doğrulamak için üretici kaynağı gerekli olabilir; etkinlik veya üstünlük iddiası için mümkün olduğunda bağımsız klinik kanıt aranır.
İçeriğin hazırlanması veya değerlendirilmesiyle ilişkili maddi bir çıkar, sponsorluk veya başka önemli ilişki varsa bunun okurun güven değerlendirmesini etkileyebileceği kabul edilir ve uygun yerde açıklanması gerekir.
NHS sağlık içeriği standardı da yayıncı kimliğinin açık olmasını, reklam ve olası çıkar çatışmalarında şeffaflığı ve klinik içeriğin ilgili uzmanlarca kontrolünü temel koşullar arasında sayar. [1]
Yapay zekâ destekli çalışma
Araştırma, içerik taslağı, dil düzenleme veya teknik kalite kontrolünde yapay zekâ araçlarından yararlanılabilir. Bu kullanım, kaynak doğrulamasının veya tıbbi incelemenin yerine geçmez.
Yapay zekâ tarafından önerilen DOI, PMID, çalışma sonucu, kılavuz önerisi veya istatistik kaynağı açılmadan doğru kabul edilmez. Kaynak bulunamadığında bilgi uydurulmaz.
Bir yapay zekâ aracının metni “insan yazımı” veya “AI yazımı” olarak sınıflandırması da editoryal kalite ölçütü değildir. Ölçüt; metnin doğru, kaynakla uyumlu, doğal, anlaşılır ve yayın amacına uygun olmasıdır.
Güncelleme ve düzeltmeler
Bir içeriğin yayımlanmış olması onun değişmeyeceği anlamına gelmez.
Yeni kılavuz, önemli yeni araştırma, ürün güvenliği bilgisi, mevzuat değişikliği veya saptanan hata yeniden incelemeyi gerektirebilir. Değişiklik yalnız tarihi güncellemek için yapılmaz; metnin dayanağı ve anlamı gerçekten kontrol edilir.
Yazım düzeltmesi ile klinik sonucu değiştiren revizyon aynı değildir. Tedavinin uygunluğu, risk oranı, tanı eşiği veya kanıt düzeyi değiştirildiyse önceki tıbbi inceleme kaydı yeni metne otomatik taşınmaz.
Hatalar görünmez biçimde savunulmaz. Gerektiğinde düzeltilir; düzeltme ve sürüm yönetiminin ayrıntıları ilgili güven/politika sayfalarında açıklanır.
Yayıncının ve katkı sağlayanların sorumluluğu
Bir içeriğin yayıncısı, editörü, yazarı ve tıbbi inceleyeni aynı rol değildir.
Editörün adı sayfada bulunması, o kişinin bütün klinik iddiaları hekim olarak incelediği anlamına gelmez. Bir hekim de yalnız genel editoryal görev üstlenmişse sayfaya özgü tıbbi inceleme yapmış gibi gösterilmez.
Katkı bilgisi, gerçekte yapılan işle eşleşmelidir. Okurun bir isim, unvan veya tarih gördüğünde bunun neyi temsil ettiğini anlayabilmesi gerekir.
UrologNet’in editoryal hedefi, okuru belirli bir işleme yönlendirmek değil; hangi bilginin güçlü kanıta dayandığını, hangi noktada belirsizlik bulunduğunu ve klinik görüşmede hangi soruların anlamlı olduğunu görünür hale getirmektir.
Kaynaklar
- NHS Digital Service Manual. Standard for creating health content. Güncel çevrimiçi sürüm.
- MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine. Evaluating Health Information. Güncelleme: 26 Şubat 2024.