Üroloji raporlarında, tetkik sonuçlarında ve hekim görüşmelerinde aynı kavramın Türkçe adı, İngilizce karşılığı veya bir kısaltması yan yana kullanılabilir. Bu sözlük, sık karşılaşılan terimin ne anlama geldiğini hızlıca anlamaya yardımcı olur. Tanımlar kısa tutulmuştur; tek başına tanı koymak, bir test sonucunu yorumlamak veya tedavi seçmek için kullanılmamalıdır. “Ana konu” satırı, terimin ayrıntılı olarak ele alındığı başlığı gösterir.
A–B
Aktif izlem: Özellikle bazı düşük riskli kanserlerde, hemen tedavi başlamak yerine hastalığın belirlenmiş aralıklarla muayene ve testlerle yakından takip edilmesidir. Bulgular değişirse tedavi yeniden değerlendirilir. Ana konu: Prostat kanserinde aktif izlem. 3
Alt üriner sistem semptomları (AÜSS/LUTS): Sık idrara çıkma, sıkışma, noktüri, zayıf akım, kesik işeme veya mesaneyi tam boşaltamama hissi gibi işeme ve depolama yakınmalarını kapsayan şemsiye terimdir. Tek başına nedeni göstermez. Ana konu: Prostat ve işeme şikâyetleri. 5
Androloji: Erkek üreme sistemi, erkek infertilitesi ve erkek cinsel işlevleriyle ilgilenen çalışma alanıdır. Ürolojide bu başlıkların değerlendirilmesi ve tedavisiyle ilişkili bir çalışma alanı olarak kullanılır. Ana konu: Erkek üreme ve cinsel sağlığı. 5
Anüri: İdrar üretiminin yok denecek kadar azalmasını ifade eder. İdrar yapamama hissiyle aynı kavram değildir; biri idrar üretimiyle, diğeri mesanenin boşaltılmasıyla ilgili olabilir. Ana konu: Böbrek ve idrar çıkışı. 5
Aşırı aktif mesane (OAB): Genellikle sık idrara çıkma ve noktürinin eşlik edebildiği, idrar kaçırma olsun veya olmasın ani ve güçlü idrar yapma isteğiyle tanımlanan belirti sendromudur. Ana konu: Aşırı aktif mesane. 6
Azoospermi: Ejakülatta sperm hücresi saptanmamasıdır. Sperm üretiminin olmaması veya sperm taşıyan kanallardaki tıkanıklık gibi farklı nedenleri olabilir. Ana konu: Erkek infertilitesi. 5
Benign: Kanser olmayan oluşum veya hastalık için kullanılan “iyi huylu” terimidir. Benign olması, mutlaka belirtisiz veya tedavisiz kalacağı anlamına gelmez. Ana konu: Prostat büyümesi ve benign ürolojik hastalıklar. 3
Benign prostat hiperplazisi (BPH): Prostat dokusunun kanser dışı büyümesidir. Prostat büyüklüğü ile işeme yakınmalarının şiddeti her hastada aynı düzeyde olmayabilir. Ana konu: İyi huylu prostat büyümesi. 5
Biyopsi: Hücre veya doku örneğinin mikroskop altında incelenmek üzere alınmasıdır. Kan testi ve görüntüleme ile aynı bilgi türünü vermez. Ana konu: Prostat biyopsisi ve ürolojik kanser tanısı. 3
Böbrek: Kandaki atıkları ve fazla sıvıyı süzerek idrar oluşumuna katılan çift organdır. Sıvı-elektrolit dengesi ve başka fizyolojik işlevlerde de rol alır. Ana konu: Üriner sistem. 1
D–H
Dijital rektal muayene (DRM/DRE): Hekimin eldivenli parmakla rektum üzerinden prostatın ulaşılabilen bölümünü değerlendirdiği fizik muayenedir. PSA ile aynı test değildir. Ana konu: Prostat değerlendirmesi. 3
Dizüri: İdrar yaparken ağrı, yanma veya rahatsızlık hissidir. Bir belirtidir; tek başına enfeksiyon tanısı koydurmaz. Ana konu: İdrar yolu enfeksiyonu ve işeme yakınmaları. 2
Double-J stent (DJ stent): Böbrek ile mesane arasındaki idrar akışını açık tutmak amacıyla üreter içine yerleştirilen, iki ucu kıvrımlı ince tüptür. Kalıcı bir implant olarak düşünülmez; kullanım süresi klinik duruma göre belirlenir. Ana konu: Üreter ve taş tedavileri. 5
Ejakülasyon: Meninin üretradan dışarı atılması sürecidir. Ereksiyonla ilişkili olsa da aynı fizyolojik olay değildir. Ana konu: Erkek cinsel işlevleri. 5
Epididim: Testisin arka bölümünde yer alan, spermlerin olgunlaşması ve taşınmasında görev alan kıvrımlı kanaldır. Ana konu: Testis ve erkek üreme sistemi. 5
Erektil disfonksiyon (ED): Cinsel ilişki için yeterli sertleşmeyi elde etme veya sürdürme güçlüğüdür. “Sertleşme sorunu” ifadesi de kullanılır. Ana konu: Sertleşme sorunu. 2
ESWL/SWL: Vücut dışından oluşturulan şok dalgalarıyla uygun üriner sistem taşlarının daha küçük parçalara ayrılmasını amaçlayan tedavi yöntemidir. Cerrahi kesi gerektirmemesi, her taş için uygun olduğu anlamına gelmez. Ana konu: Böbrek ve üreter taşı tedavileri. 5
eGFR (tahmini glomerüler filtrasyon hızı): Böbreklerin süzme işlevini tahmin etmek için genellikle kandaki kreatinin ve bazı kişisel değişkenlerden hesaplanan değerdir. Tek bir sonuç, böbrek işlevinin bütününü tek başına açıklamaz. Ana konu: Böbrek fonksiyon testleri. 2
Gleason skoru / Grade Group: Prostat kanseri dokusunun mikroskop altındaki görünümüne göre derecelendirilmesinde kullanılan patoloji sınıflamalarıdır. Tümörün derecesini anlatırlar; kanserin vücutta ne kadar yayıldığını gösteren evreyle aynı kavram değildir. Ana konu: Prostat kanseri patoloji raporu. 3
Hematüri: İdrarda kan bulunmasıdır. Kan gözle görülebilir veya yalnız idrar incelemesinde saptanabilir. Ana konu: İdrarda kan. 2
Hematospermi (hemospermi): Menide kan görülmesidir. İdrarda kan anlamına gelen hematüri ile aynı bulgu değildir. Ana konu: Menide kan. 5
Hidronefroz: Böbreğin idrar toplayan bölümünün genişlemesini anlatan görüntüleme bulgusudur. İdrar akışındaki engel veya geri kaçış gibi farklı nedenlerle gelişebilir; terim tek başına nedeni göstermez. Ana konu: Hidronefroz ve üriner sistem tıkanıklığı. 2
İ–K
İdrar kültürü: İdrar örneğinde bakteri veya başka mikroorganizmaların üreyip üremediğini araştıran laboratuvar testidir. Gerektiğinde antibiyotik duyarlılığı da çalışılabilir. İdrar tahliliyle aynı test değildir. Ana konu: İdrar yolu enfeksiyonu. 2
İdrar retansiyonu: Mesanenin hiç boşaltılamaması veya yeterince boşalamamasıdır. Ani gelişen tam retansiyon ile uzun sürede gelişen kronik retansiyon aynı klinik tablo değildir. Ana konu: İdrar retansiyonu. 2
İdrar tahlili (urinalysis): İdrarın kan, hücre, protein, glukoz ve başka özellikler yönünden incelenmesidir. Enfeksiyon değerlendirmesinde kullanılabilir ancak idrar kültürünün yerini tutmaz. Ana konu: İdrar tahlili. 2
İdrar yolu enfeksiyonu (İYE/UTI): Üriner sistemin bir bölümünde mikroorganizmaların neden olduğu enfeksiyonu anlatan genel terimdir. Mesane, böbrek veya başka bölümlerin tutulumu aynı klinik tablo değildir. Ana konu: İdrar yolu enfeksiyonu. 2
İnkontinans: İdrarın istemsiz olarak kaçmasıdır. Eforla kaçırma, sıkışma tipi kaçırma ve taşma tipi gibi farklı mekanizmaları vardır. Ana konu: İdrar kaçırma. 2
İstatistiksel anlamlılık: Bir araştırmada gözlenen farkın, kullanılan istatistiksel modele göre yalnız rastlantıyla açıklanmasının ne kadar olası olduğunu değerlendiren kavramdır. İstatistiksel anlamlılık, etkinin büyüklüğünü veya klinik önemini tek başına göstermez. Ana konu: Araştırma sonuçlarını yorumlama. 4
İşeme sonrası rezidü (PVR): İdrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarıdır. Genellikle ultrason veya kateterizasyonla ölçülür ve tek başına neden tanımlamaz. Ana konu: Mesanenin boşaltılması ve ürodinamik değerlendirme. 2
Kateter: İdrarı boşaltmak, ölçüm yapmak veya bazı işlemleri gerçekleştirmek amacıyla üriner sisteme yerleştirilebilen ince tüptür. Kullanım amacı ve tipi değişebilir. Ana konu: Mesane kateterizasyonu. 5
Klinik önem: Bir bulgunun veya araştırma sonucunun hasta açısından hissedilir, işlevsel ya da karar değiştirici bir karşılığının olup olmadığını anlatır. İstatistiksel olarak anlamlı bir fark her zaman klinik olarak önemli olmayabilir. Ana konu: Tıbbi araştırma sonuçlarını okuma. 4
Kontrastsız BT: Damar yoluyla kontrast madde verilmeden yapılan bilgisayarlı tomografidir. Özellikle üriner sistem taşı değerlendirmesinde sık kullanılan görüntüleme yöntemlerinden biridir. Ana konu: Üriner sistem görüntüleme. 2
Kreatinin: Kas metabolizması sonucu oluşan ve büyük ölçüde böbreklerden atılan bir maddedir. Kandaki kreatinin değeri böbrek fonksiyonunun değerlendirilmesinde kullanılır ancak tek başına tüm böbrek işlevini göstermez. Ana konu: Böbrek fonksiyon testleri. 2
M–P
Manyetik rezonans görüntüleme (MR/MRI): Güçlü manyetik alan ve radyo dalgaları kullanarak ayrıntılı görüntü oluşturan yöntemdir; iyonlaştırıcı radyasyon kullanmaz. Ürolojide kullanım amacı organa ve klinik soruya göre değişir. Ana konu: Üriner sistem görüntüleme. 2
Mesane: Böbreklerden gelen idrarı işeme zamanına kadar depolayan kas yapılı organdır. Ana konu: Üriner sistem. 1
Mesane çıkım obstrüksiyonu: Mesaneden üretraya idrar geçişinin mekanik veya işlevsel olarak zorlaşmasıdır. Prostat büyümesi nedenlerden biri olabilir ancak tek neden değildir. Ana konu: İşeme güçlüğü ve prostat. 5
Metastaz: Kanser hücrelerinin başladığı organdan başka doku veya organlara yayılmasıdır. Kanserin evrelenmesinde önemli bir kavramdır. Ana konu: Üroonkoloji. 3
Mutlak risk: Belirli bir grupta ve belirli bir zaman aralığında bir olayın gerçekleşme olasılığıdır. İki grup arasındaki fark “mutlak risk farkı” olarak ifade edilebilir. Ana konu: Tıbbi araştırma sonuçlarını okuma. 4
Nefrektomi: Böbreğin tamamının veya bir bölümünün cerrahi olarak çıkarılmasıdır. “Radikal” ve “parsiyel” nefrektomi aynı işlem değildir. Ana konu: Böbrek cerrahisi ve böbrek kanseri. 5
Nefrolitiyazis: Böbrekte taş bulunmasını ifade eder. Ürolitiyazis ise böbrek, üreter veya mesane dahil üriner sistem taşlarını kapsayan daha geniş terimdir. Ana konu: Böbrek taşı. 5
Nefrostomi: Böbreğin idrar toplayan sistemine ciltten yerleştirilen tüple idrarın dışarıya drenajının sağlanmasıdır. Üreter stentiyle aynı yöntem değildir. Ana konu: Üriner sistem tıkanıklığı ve drenaj. 5
Noktüri: Gece uykudan uyanarak idrar yapma durumudur. Mesane veya prostat sorunlarının yanı sıra sıvı dengesi ve uyku ile ilişkili nedenler de rol oynayabilir. Ana konu: Gece idrara kalkma. 6
Oligüri: İdrar miktarının belirgin azalmasını ifade eder. Sık idrara çıkma veya az miktarda işeme hissiyle aynı kavram değildir. Ana konu: Böbrek ve idrar çıkışı. 5
PCNL (perkütan nefrolitotomi): Böbrek taşına ciltten oluşturulan bir kanaldan ulaşılarak taşın çıkarılması veya parçalanması esasına dayanan cerrahi yöntemdir. Ana konu: PCNL ve böbrek taşı cerrahisi. 5
Penis: İdrar ve semen için ortak çıkış kanalını taşıyan, erkek dış genital organıdır. Üretra penisin içinden geçer ancak penis ile üretra aynı yapı değildir. Ana konu: Erkek genital anatomisi. 5
Peyronie hastalığı: Peniste fibröz plak oluşumu ile ilişkili, ereksiyonda eğrilik, şekil değişikliği veya ağrıya yol açabilen durumdur. Her penis eğriliği Peyronie hastalığı değildir. Ana konu: Peyronie hastalığı. 6
Prostat: Erkek üreme sisteminde mesanenin altında bulunan ve üretranın başlangıç bölümünü çevreleyen bezdir. Ana konu: Prostat. 2
Prostatit: Prostatta inflamasyonla ilişkili farklı klinik tablolar için kullanılan genel terimdir. Bakteriyel enfeksiyon her prostatit tipinde bulunmaz. Ana konu: Prostatit. 5
PSA: Prostat hücrelerinin ürettiği prostat spesifik antijenin kandaki düzeyini ölçen testtir. PSA yüksekliği tek başına prostat kanseri tanısı değildir. Ana konu: PSA testi. 3
R–T
Radikal prostatektomi: Prostat kanseri tedavisinde prostat bezinin tamamının cerrahi olarak çıkarıldığı ameliyattır. BPH için yapılan TUR-P ile aynı işlem değildir. Ana konu: Prostat kanseri tedavisi. 3
Renal kolik: Çoğunlukla üreterdeki taşın idrar akımını engellemesiyle oluşan, tipik olarak yan tarafta başlayan şiddetli ve dalgalar halinde ağrı için kullanılan terimdir. Ağrının adı, nedeni tek başına kesinleştirmez. Ana konu: Böbrek ve üreter taşı. 5
Relatif risk (göreli risk): Bir olayın bir gruptaki olasılığının başka bir gruptaki olasılığa oranıdır. Tek başına verildiğinde, başlangıç riskinin ne kadar büyük olduğunu göstermeyebilir. Ana konu: Mutlak ve göreli risk. 4
RIRS: “Retrograd intrarenal cerrahi” kısaltmasıdır. Doğal idrar yolundan ilerletilen esnek endoskopla böbrek içine ulaşılarak taşın tedavi edilmesini ifade eder. Ana konu: RIRS ve böbrek taşı. 5
Semen analizi (spermiogram): Semen hacmi ile sperm sayısı, hareketi ve morfolojisi gibi özellikleri değerlendiren laboratuvar testidir. Tek bir örnek her zaman tüm üreme potansiyelini göstermez. Ana konu: Erkek infertilitesi. 6
Sistoskopi: İnce bir optik aletle üretra ve mesanenin iç yüzeyinin görülmesidir. Esnek veya rijit alet kullanılabilir; işlemin amacı tanısal veya tedaviye yönelik olabilir. Ana konu: Sistoskopi. 2
Skrotum: Testisleri barındıran deri ve kas yapılı torbadır. Ana konu: Testis ve skrotum. 5
Sperm: Erkek üreme hücresidir. Semen ise sperm hücrelerini ve yardımcı bezlerden gelen sıvıları içeren ejakülattır; iki terim aynı değildir. Ana konu: Erkek infertilitesi. 6
Stres tipi idrar kaçırma: Öksürme, hapşırma, gülme veya fiziksel eforla karın içi basıncının artması sırasında görülen istemsiz idrar kaçırmadır. “Sıkışma tipi” kaçırmayla aynı mekanizma değildir. Ana konu: İdrar kaçırma. 6
Taşsızlık oranı: Taş tedavisi sonrasında belirlenen zamanda ve belirlenen görüntüleme yöntemiyle taş saptanmayan hastaların oranıdır. “Taşsız” tanımı ve kabul edilen kalan parça eşiği çalışmalara göre değişebilir. Ana konu: Taş tedavilerinin kanıtı. 5
Testis: Sperm üretimi ve testosteron salgılanmasında görev alan çift erkek üreme organıdır. Skrotum içinde bulunur. Ana konu: Testis ve erkek üreme sistemi. 5
Transrektal ultrasonografi (TRUS): Prostat ve çevre dokuların rektum içine yerleştirilen ultrason probuyla görüntülenmesidir. Prostat biyopsisinde veya başka değerlendirmelerde kullanılabilir. Ana konu: Prostat görüntüleme ve biyopsi. 5
TUR-BT/TURBT: Mesane içindeki şüpheli dokunun veya tümörün üretradan girilerek endoskopik olarak çıkarılması ve patolojik incelemeye gönderilmesi işlemidir. Ana konu: Mesane tümörü tanı ve tedavisi. 5
TUR-P/TURP: Prostatın idrar kanalını daraltan bölümünün üretradan girilerek endoskopik olarak çıkarılması işlemidir. Prostatın tamamının alındığı radikal prostatektomiyle aynı ameliyat değildir. Ana konu: BPH cerrahisi. 5
U–Ü
Ultrasonografi (USG): Yüksek frekanslı ses dalgalarıyla organ ve dokuların görüntülenmesini sağlayan yöntemdir. Böbrek, mesane, prostat, testis ve işeme sonrası kalan idrarın değerlendirilmesinde farklı amaçlarla kullanılabilir. Ana konu: Üriner sistem görüntüleme. 5
Urgency (sıkışma): Ertelenmesi güç, ani ve güçlü idrar yapma isteğidir. Tek başına idrar kaçırma anlamına gelmez. Ana konu: Aşırı aktif mesane ve işeme belirtileri. 5
Üreter: İdrarı böbrekten mesaneye taşıyan çift kaslı kanaldır. Üretra ile karıştırılmamalıdır. Ana konu: Üriner sistem. 1
Üreteroskopi (URS): Üretradan ve mesaneden geçilerek ince bir endoskopla üreterin, gerektiğinde böbreğin içinin değerlendirilmesi veya tedavi edilmesidir. Ana konu: Üreter taşı ve endoskopik tedaviler. 2
Üretra: İdrarın mesaneden vücut dışına geçtiği kanaldır. Erkekte semen de ejakülasyon sırasında üretradan geçer. Ana konu: Üriner sistem. 1
Üretra darlığı: Üretranın skar dokusu veya başka nedenlerle daralmasıdır. İdrar akımında zayıflama ve boşaltma güçlüğüne yol açabilir; prostat büyümesiyle aynı durum değildir. Ana konu: Üretra darlığı. 5
Üriner sistem: Böbrekler, üreterler, mesane ve üretradan oluşan; idrarın üretilmesi, taşınması, depolanması ve vücuttan atılmasını sağlayan sistemdir. Ana konu: Üriner sistem. 1
Ürodinami: Mesane, sfinkterler ve üretranın idrarı depolama ve boşaltma işlevlerini basınç, akım ve ilgili ölçümlerle değerlendiren testler grubudur. Tek bir testten ibaret değildir. Ana konu: Ürodinami. 2
Üroflowmetri: İşeme sırasında çıkan idrar miktarını ve akım hızını ölçen testtir. Sonuç, işenen hacim ve diğer klinik bulgularla birlikte yorumlanır. Ana konu: Üroflowmetri. 2
Ürolitiyazis: Böbrek, üreter veya mesane dahil üriner sistemde taş bulunmasını anlatan genel terimdir. “Üriner sistem taş hastalığı” da denir. Ana konu: Taş hastalığı. 5
Üroloji: Kadın ve erkek üriner sistemi ile erkek üreme sisteminin hastalıklarının tanı ve tedavisiyle ilgilenen tıp uzmanlık alanıdır. Ana konu: Üroloji nedir? 5
Ürolog: Üroloji uzmanlık eğitimini tamamlamış hekimdir. Çalışma alanı yalnız erkek hastalıklarıyla sınırlı değildir; böbrek, üreter, mesane, üretra ve erkek üreme sistemi hastalıkları ürolojinin kapsamındadır. Ana konu: Üroloji nedir? 5
Ürosepsis: İdrar yollarından kaynaklanan enfeksiyonla ilişkili, yaşamı tehdit edebilen sepsis tablosunu anlatır. Basit bir idrar yolu enfeksiyonuyla aynı klinik durum değildir. Ana konu: Komplike idrar yolu enfeksiyonları. 2
V
Varikosel: Testisin çevresindeki toplardamarların genişlemesidir; çoğu kez sol tarafta görülür. Her varikosel infertiliteye yol açmaz. Ana konu: Varikosel ve erkek infertilitesi. 6
Vazektomi: Spermi testisten taşıyan vas deferens kanallarının cerrahi olarak kesilmesi veya kapatılmasıyla gebelikten korunmayı amaçlayan kalıcı erkek kontrasepsiyon yöntemidir. Ereksiyon veya testosteron üretimini doğrudan durduran bir işlem değildir. Ana konu: Vazektomi. 6
Kaynaklar
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. The Urinary Tract and How It Works.
2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Urologic Diseases ve NIDDK tanısal test kaynakları.
3. National Cancer Institute. NCI Dictionary of Cancer Terms.
4. Cochrane. Interpreting results and drawing conclusions. Cochrane Handbook, Chapter 15.
5. British Association of Urological Surgeons. Glossary of Urological Terms.
6. Urology Care Foundation. Urology A–Z and Patient Education Resources.