Bir olay tedavisiz grupta 100 kişiden 2’sinde, tedavi grubunda 100 kişiden 1’inde görülmüş olsun. “Risk yarıya indi” ve “100 kişide bir olay azaldı” cümleleri aynı veriyi anlatır. İlki göreli, ikincisi mutlak değişimdir. 1

Göreli risk, tedavi grubundaki olay olasılığını karşılaştırıcı gruptaki olasılığa böler. Bu örnekte 1% / 2% = 0,5’tir. Göreli risk azalması yüzde 50’dir; yüzde 50 puanlık azalma değildir. 1

Mutlak risk farkı iki olasılığın çıkarılmasıdır: yüzde 2’den yüzde 1’e düşüş, bir yüzde puandır. Doğal frekansla söylendiğinde, belirtilen sürede tedavi edilen her 100 kişide yaklaşık bir olay daha az beklenir. 1

Başlangıç riski mutlak yararı değiştirir

Aynı 0,5 göreli risk, başlangıç riski yüzde 20 olan grupta yüzde 10’a iniş ve on yüzde puanlık fark üretir. Başlangıç riski binde iki ise binde bire iniş, bin kişide bir olay farkıdır. Göreli sonuç aynı, pratik büyüklük farklıdır. 1 2

Başlangıç riski yaş, hastalık evresi, önceki olaylar ve takip süresiyle değişir. Çalışmanın kontrol grubundaki oran başka bir ülkedeki veya seçilmiş bir hastadaki riski temsil etmeyebilir. Mutlak tahminin hangi gruptan alındığı açıklanır. 2

“Risk yüzde 50 azaldı” başlığı başlangıç oranını vermediğinde küçük bir mutlak farkı büyük gösterebilir. Yalın bir sunum karşılaştırıcı ve tedavi grubunda kaç kişinin olay yaşadığını aynı payda ve zaman aralığıyla verir. 1

NNT bir tedavinin sabit özelliği değildir

Tedavi için gereken sayı, bir ek yararlı sonuç için beklenen kişi sayısını mutlak risk farkından hesaplar. Örnekte fark 0,01 olduğu için NNT 100’dür. Bu, her yüzüncü kişinin kesin yarar göreceği anlamına gelmez. 1 3

NNT; belirli bir tedaviyi belirli karşılaştırıcıya karşı, tanımlı bir sonuç ve süre için ifade eder. Başlangıç riski veya takip süresi değişince sayı da değişir. “Bu ilacın NNT’si 20” cümlesi bu bağlamlar olmadan tamamlanmamıştır. 1 3

Zararlar da doğal frekansla sunulur. Yarar ve zarar farklı sonuçlara ve sürelere sahipse tek bir NNT ile birbirine indirgenemez. Kişinin bu sonuçlara verdiği önem kararın sayısal olmayan parçasıdır. 1

Belirsizlik mutlak sayıya da taşınır

Göreli etkinin güven aralığı genişse mutlak farkın aralığı da genişler. Aralık fark olmadığını, yararı ve zararı kapsayabilir. Nokta tahmininden tek bir kesin NNT hesaplamak bu belirsizliği saklar. 1 2

Tam bir risk cümlesi olayın adını, karşılaştırılan seçenekleri, başlangıç riskini, tedaviyle beklenen riski, mutlak farkı, süreyi ve güven aralığını içerir. Göreli oran ek bilgi olabilir; mutlak sayının yerine geçmez. 1 2

Göreli ölçüler aynı değildir

Risk oranı, odds oranı ve hazard oranı farklı matematiksel kavramlardır. Olay nadirken odds oranı risk oranına yakın olabilir; olay sıklaştıkça fark büyür. Hazard oranı ise takip boyunca anlık olay hızlarının oranını özetler ve doğrudan “risk yüzde 30 azaldı” biçiminde çevrilmesi her zaman doğru değildir. Etki ölçüsünün adı rapordan korunmalıdır. 1

Bir çalışmada sonuçlar odds oranıyla verildiyse bunu doğal frekanslara çevirmek için uygun başlangıç riski gerekir. Başlangıç riski olmadan göreli ölçü, kişinin mutlak yararını söylemez. Bu nedenle kanıt tabloları genellikle göreli etki ile tahmini mutlak etkiyi yan yana sunar. 1 2

Zaman ufku risk hesabının parçasıdır

“Yüzde 5 risk” ifadesi bir ay, beş yıl veya ömür boyu için tamamen farklı anlam taşır. Tedavi ve kontrol grubunun aynı takip süresinde karşılaştırılması gerekir. Kaplan-Meier tahminleri veya zaman-aşımı verilerinde basit kişi sayımıyla risk hesaplamak, takip süreleri farklıysa yanıltıcı olabilir. 1

NNT de süreye bağlıdır. Bir yıllık NNT ile beş yıllık NNT karşılaştırılamaz. Aynı şekilde semptom düzelmesi için NNT ile ciddi yan etki için NNH farklı zamanlarda ve farklı sonuçlarda hesaplanmış olabilir; tek bir “net sayı”ya indirgemek hasta değerlerini yok sayar. 1 3

Yüzde ile yüzde puanı ayrılmalıdır

Bir oran yüzde 20’den yüzde 15’e düşerse mutlak azalma 5 yüzde puanı, göreli azalma ise yüzde 25’tir. “Yüzde 5 azaldı” ifadesi hangisinin kastedildiğini belirsiz bırakır. Sağlık haberlerinde büyük görünen göreli oranların yanında başlangıç ve son riskin doğal frekansla verilmesi bu nedenle önemlidir. 1

Karar konuşmasında en anlaşılır sunum genellikle “1000 benzer kişide beş yılda yaklaşık X olay yerine Y olay” biçimidir. Bu sayıya güven aralığı ve temel riskin kişiye ne kadar uyduğu bilgisi eklenmelidir. 1 2

Göreli risk hangi bağlamlarda yanıltıcı görünür?

Bir tedavi çok düşük başlangıç riskini yarıya indiriyorsa göreli yüzde etkileyici görünebilir, fakat yüzlerce veya binlerce kişiyi tedavi ederek tek bir olay önlenebilir. Tersine yüksek riskli bir grupta daha mütevazı göreli azalma büyük mutlak fayda yaratabilir. Bu nedenle tarama ve koruyucu tedavi kararlarında mutlak risk özellikle önemlidir. 1 2

Zararların sunumunda aynı kural geçerlidir. “Risk iki kat arttı” ifadesi binde birden binde ikiye çıkış ile yüzde 10’dan yüzde 20’ye çıkışı aynı dramatik dilde anlatabilir. Başlangıç ve son risk verilmeden göreli oran tek başına karar için yetersizdir. 1

Bir tedavinin yararı ve zararı farklı başlangıç risklerine bağlıysa kişiselleştirilmiş risk hesapları daha anlamlı olabilir. Ancak kullanılan hesaplayıcının hangi popülasyonda geliştirildiği ve kalibre edildiği bilinmeden üretilen yüzdeler de kesin gerçekler değildir. 2

Kaynaklar

  1. Schünemann HJ, et al. Interpreting results and drawing conclusions. Cochrane Handbook, Chapter 15.

  1. Schünemann HJ, et al. Summary of Findings and certainty. Cochrane Handbook, Chapter 14.

  1. Oxford Centre for Evidence-Based Medicine. Number Needed to Treat.