UrologNet’te “tıbbi olarak incelendi” bilgisi, adı ve niteliği belirtilen yetkin kişinin belirli bir içerik sürümünü klinik açıdan değerlendirdiğini ifade eder.
Bu bilgi yalnız sayfada bir hekim adı bulunmasına dayanmaz. İncelemenin gerçekten yapılmış olması, hangi metne ait olduğunun belirlenebilmesi ve inceleyenin konu için uygun mesleki yetkinliğe sahip olması gerekir.
Bir içeriğin editoryal olarak tamamlanmış, kaynaklarının doğrulanmış veya teknik olarak yayına hazır olması tıbbi inceleme ile aynı şey değildir.
Tıbbi inceleme hangi sorulara bakar?
Tıbbi incelemenin amacı yalnız yazım hatası bulmak değildir.
İnceleyen kişi, kendi uzmanlık alanı içinde özellikle şu konuları değerlendirir:
- temel klinik açıklamalar doğru mu,
- kaynaktaki sonuç metinde doğru hasta grubuna mı aktarılmış,
- tedavi seçeneği olduğundan güçlü veya güvenli gösterilmiş mi,
- önemli risk veya kontrendikasyon eksik mi,
- acil değerlendirme gerektiren bulgular doğru yerde belirtilmiş mi,
- belirsizlikler ve kanıt sınırları korunmuş mu,
- kullanılan terimler hasta açısından yanlış anlaşılabilecek bir anlam yaratıyor mu,
- tablo veya görsel metinden farklı bir tıbbi mesaj veriyor mu?
İnceleme, her cümlenin yalnız “yanlış değil” olmasını değil, klinik bağlam içinde doğru anlaşılmasını hedefler.
Örneğin seçilmiş hastalarda araştırılmış bir yöntemin “herkese uygulanabilir” gibi yazılması, kullanılan kaynak gerçek olsa bile tıbbi açıdan sorunlu olabilir.
İnceleyenin uzmanlığı konuyla ilişkili olmalıdır
Bir sağlık profesyonelinin uzmanlığı bütün tıp alanlarında aynı yetkinliği sağlamaz.
Ürolojiyle ilgili bir klinik içeriğin incelenmesinde üroloji uzmanlığı ilgili olabilir; buna karşılık başka bir uzmanlık alanına ait ayrıntılı bir tedavi rehberinde farklı bir uzman gerekebilir.
UrologNet’te inceleme bilgisi sunulurken kişinin resmi uzmanlık unvanı doğru biçimde kullanılmalıdır. Çalışma alanları veya ilgi alanları, ayrı bir resmi uzmanlık gibi gösterilmez.
İnceleyenin adı bir pazarlama unsuru olarak değil, içerikteki klinik sorumluluğun kim tarafından üstlenildiğini göstermek amacıyla kullanılır.
Yazar, editör, kaynak kontrolü ve tıbbi inceleme aynı rol değildir
Bir içerikte birden fazla katkı türü bulunabilir.
Yazar veya içerik üreticisi, anlatının ilk metnini oluşturabilir.
Editör, kapsamı, yapıyı, dil kullanımını, tekrarları ve yayın ilkelerine uyumu değerlendirir.
Kaynak kontrolü, yayının gerçekten var olup olmadığını, doğru çalışmanın kullanılıp kullanılmadığını ve iddianın kaynağa uygunluğunu sınar.
Tıbbi inceleme, metnin klinik anlamını ve hasta güvenliği açısından oluşturduğu mesajı değerlendirir.
Bu görevlerin bazıları aynı kişi tarafından yapılabilir; ancak bu durum rollerin anlamını birleştirmez.
Bir kişinin UrologNet’in genel tıbbi editörü olması, sitedeki bütün içerikleri tek tek incelemiş olduğu anlamına gelmez. Sayfaya özgü inceleme bilgisi yalnız gerçekten incelenmiş sürüm için kullanılmalıdır.
İnceleme belirli bir içerik sürümüne aittir
Bir metin tıbbi açıdan incelendikten sonra değiştirilirse, önceki incelemenin yeni sürüm için hâlâ geçerli olup olmadığı değişikliğin niteliğine göre değerlendirilir.
Yazım hatası düzeltmek veya anlamı değiştirmeyen noktalama düzenlemek ile bir tedavinin riskini, hasta seçimini veya öneri gücünü değiştirmek aynı şey değildir.
Tıbbi anlamı etkileyen değişikliklerde yeni metin yeniden değerlendirilmelidir.
Bu ilke yalnız paragraf değişiklikleri için geçerli değildir. Şunlar da yeniden inceleme gerektirebilir:
- yeni klinik iddia eklenmesi,
- oran veya istatistiğin değiştirilmesi,
- yeni tedavi seçeneği eklenmesi,
- kanıt düzeyinin veya kılavuz önerisinin değişmesi,
- önemli kaynağın değiştirilmesi,
- komplikasyon veya acil uyarının eklenmesi/çıkarılması,
- klinik anlam taşıyan görsel veya tablonun değiştirilmesi.
Eski inceleme bilgisi yeni metne yalnız sayfanın URL’si aynı kaldığı için taşınmaz.
Hangi değişiklikler yeniden tam inceleme gerektirmeyebilir?
Tıbbi anlamı değiştirmeyen küçük teknik düzenlemelerde bütün sayfanın baştan klinik değerlendirilmesi gerekmeyebilir.
Örneğin yazım yanlışının düzeltilmesi, bozuk bağlantının aynı kaynağın doğru URL’siyle değiştirilmesi veya anlamı değiştirmeyen biçimsel düzenleme bu gruba girebilir.
Ancak “küçük değişiklik” kararı metnin uzunluğuna göre verilmez. Tek kelimelik bir değişiklik bile klinik anlamı değiştirebilir.
Örneğin “önerilir” ile “düşünülebilir” arasındaki değişiklik, kılavuz önerisinin gücünü ciddi biçimde değiştirebilir.
Bu nedenle değişikliğin tıbbi anlam üzerindeki etkisi esas alınır.
Sayfadaki tarihler neyi ifade eder?
Bir sağlık sayfasında birden fazla tarih bulunabilir ve bunlar aynı olayı göstermez.
Yayımlanma tarihi, içeriğin ilk kez okura sunulduğu zamanı belirtir.
Güncelleme tarihi, metinde, kaynaklarda veya sayfanın başka bir unsurunda değişiklik yapıldığını gösterebilir.
Tıbbi inceleme tarihi, belirli içerik sürümünün klinik açıdan incelendiği zamanı ifade eder.
Bir sayfanın bugün güncellenmiş görünmesi, bugün hekim tarafından incelendiği anlamına gelmez.
Benzer biçimde eski bir tıbbi inceleme tarihinin bulunması, o tarihten sonra değiştirilmiş metnin de aynı kişi tarafından onaylandığı anlamına gelmemelidir.
İnceleme bilgisinin anlamlı olması için kişi, tarih ve incelenen içerik sürümü arasında bağlantı korunmalıdır.
Kaynak değiştiğinde yeniden inceleme gerekir mi?
Her zaman değil; fakat değişikliğin sonucu önemlidir.
Eski bir bağlantının aynı yayının güncel URL’siyle değiştirilmesi klinik anlamı değiştirmeyebilir.
Buna karşılık eski bir çalışma çıkarılıp yeni bir meta-analiz eklendiğinde ve sonuç cümlesi buna göre değiştirildiğinde, metnin klinik anlamı değişmiş olabilir. Böyle bir durumda yalnız kaynakça güncellemesi yapılmış gibi davranılmaz.
Özellikle yeni kılavuz eski öneriyi değiştirmişse, metnin ilgili bölümü tıbbi açıdan yeniden değerlendirilmelidir.
NHS sağlık içeriği standardı da klinik içerik her gözden geçirildiğinde kullanılan kanıtın yeniden kontrol edilmesini önerir. [1]
Görseller tıbbi incelemeye dahil midir?
Klinik anlam taşıyorsa evet.
Anatomik şema yanlış yapıyı gösteriyorsa metin doğru olsa bile okuyucu yanlış bilgi alabilir. Bir tedavi çizimi uygulamanın güvenli veya kolay olduğu izlenimini gereksiz yere güçlendirebilir.
Bu nedenle klinik iddia taşıyan veya karar vermeyi etkileyebilecek görseller, tablolar ve bilgi kutuları metinden ayrı düşünülmez.
Yalnız dekoratif ve klinik anlam taşımayan görsellerin tıbbi değerlendirme yükü farklı olabilir.
Tıbbi inceleme ne anlama gelmez?
Bir sayfanın tıbbi olarak incelenmiş olması:
kişiye özel tanı konduğu anlamına gelmez.
Okuyan herkes için aynı tedavinin uygun olduğu anlamına gelmez.
Her komplikasyonun önlenebileceğini veya sonucun garanti edildiğini göstermez.
İnceleyenin metindeki her kaynak çalışmasının yazarı veya destekçisi olduğu anlamına gelmez.
İçeriğin gelecekte değişmeyeceği anlamına gelmez.
Tıbbi inceleme, belirli bir sürümdeki sağlık bilgisinin belirtilen kapsam içinde klinik açıdan değerlendirilmiş olduğunu gösterir.
İnceleme ne zaman tekrar gündeme gelir?
Planlı periyodik gözden geçirmelerin yanında, bazı gelişmeler beklenen inceleme tarihini beklemeden değerlendirme gerektirebilir.
Yeni veya değişmiş klinik kılavuz, önemli güvenlik uyarısı, ürün ruhsat değişikliği, yeni yüksek kaliteli araştırma, mevzuat değişikliği veya kullanıcı tarafından bildirilen ciddi bir hata bu nedenler arasında olabilir.
Bu durumda amaç yalnız sayfaya yeni tarih koymak değildir. Değişikliğin metnin klinik sonucunu etkileyip etkilemediği kontrol edilir.
NHS’nin sağlık içeriği standardı da planlı review cycle, klinik onay, sürüm kontrolü ve yeni kanıt ortaya çıktığında içeriğin güncellenmesini sağlık bilgisi kalite sürecinin ayrı parçaları olarak tanımlar. [1,2]
İnceleme kaydı nasıl sunulmalıdır?
Okur bir tıbbi inceleme bilgisi gördüğünde en azından kimin inceleme yaptığı ve incelemenin hangi tarihte gerçekleştiğini anlayabilmelidir.
İnceleyenin mesleki niteliği açık ve gerçeğe uygun olmalıdır. “Uzman”, “androloji uzmanı” veya başka bir unvan yalnız resmi uzmanlıkla uyumluysa kullanılmalıdır.
Teknik sistem içinde kullanılan sürüm veya kayıt kimliklerinin tamamının okura gösterilmesi gerekmez. Ancak sistem arka planda incelemenin hangi içerik sürümüne ait olduğunu ayırt edebilmelidir; aksi halde eski onayların yeni metinlere yanlışlıkla taşınması önlenemez.
UrologNet açısından tıbbi inceleme, bir güven rozeti değil; belirli bir metin, belirli bir kişi ve belirli bir tarih arasında doğrulanabilir sorumluluk ilişkisidir.
Kaynaklar
- NHS Digital Service Manual. Standard for creating health content. Güncel çevrimiçi sürüm.
- NHS. Content policy. Güncel çevrimiçi sürüm.