Mesaneniz dolu olduğu halde aniden hiç idrar yapamıyorsanız, özellikle kasık üstünde ağrı ve şişlik varsa acil değerlendirme gerekir. Akut idrar retansiyonu evde beklenerek veya zorlayarak açılmaya çalışılmaz; mesanenin gecikmeden boşaltılması ağrıyı azaltır ve mesane ile böbrekleri korur. 1 2

Retansiyon yalnız “idrar çıkmaması” değildir. Bazı kişiler mesaneyi kısmen boşaltır; gün içinde küçük miktarlarda sık idrar, başlamada gecikme, zayıf akım, işeme bittiği halde doluluk veya fark etmeden damlama yaşar. Yavaş gelişen bu kronik biçim belirgin ağrı yapmayabilir. 1

Çıkış yolu mu kapalı, mesane mi yeterince kasılamıyor?

İdrarın çıkabilmesi için mesane kasının kasılması, mesane boynu ve idrar kanalının aynı anda açılması gerekir. Retansiyon ya çıkışın daralması ya da mesanenin idrarı itecek güç ve sinir eşgüdümünü sağlayamaması nedeniyle oluşur. Bazı hastalarda iki mekanizma birlikte bulunur. 1

Prostat büyümesi erkeklerde sık bir neden olsa da tek açıklama değildir. Üretra darlığı, mesane boynu skarı, taş veya pıhtı, pelvik organ sarkması, şiddetli kabızlık, enfeksiyon, prostat iltihabı ve pelviste kitle idrar yolunu daraltabilir. 1

Diyabet, omurilik yaralanması, multipl skleroz, Parkinson hastalığı, inme ve başka sinir sistemi sorunları mesane ile sfinkter arasındaki iletişimi bozabilir. Mesane uzun süre aşırı gerildiğinde kas gücü de azalabilir. Bu olasılıkta yalnız çıkış yolunu açmak kalıcı çözüm sağlamayabilir. 1 3

Ameliyat ve anestezi sonrasında ağrı, hareketsizlik, verilen sıvı ve ilaçların etkisiyle geçici retansiyon görülebilir. Bazı antihistaminikler, soğuk algınlığı ilaçları, antidepresanlar, antipsikotikler, antikolinerjikler ve opioidler de riski artırabilir. Reçeteli ilacı kendi başınıza kesmek yerine bütün ilaç listesini ekibe gösterin. 1

İlk müdahalede ne yapılır?

Ağrılı akut retansiyonda öncelik mesaneyi kateterle boşaltmaktır. Kateterin idrar kanalından ilerletilemediği durumlarda tekrar tekrar zorlamak hasar oluşturabilir; üroloji ekibi farklı bir kateter veya karın altından mesaneye ulaşan suprapubik drenaj gerekip gerekmediğine karar verir. 1 2

Boşaltılan idrarın miktarı ve görünümü kaydedilir. Uzun süre dolu kalan mesane boşaldıktan sonra bazı hastalarda geçici olarak çok idrar üretimi, sıvı-tuz dengesinde değişiklik veya kanama görülebilir; bu nedenle izlem süresi klinik duruma göre belirlenir. 1 2

Kateter sorunu o anda çözer, nedeni açıklamaz. Hekim belirtilerin zamanını, önceki işeme güçlüğünü, ameliyatları, nörolojik hastalıkları, kabızlığı ve ilaçları sorar; karın altını ve gerekirse prostatı, pelvik organları ve sinir sistemi bulgularını değerlendirir. 1

Testler hangi soruya yanıt verir?

Mesane ultrasonu veya kateterle ölçülen işeme sonrası kalan idrar, boşaltımın derecesini gösterir. Yüksek kalan idrar tek başına prostat veya başka bir çıkış tıkanıklığını kanıtlamaz; mesane kasının yetersiz kasılması da aynı sonucu oluşturabilir. İdrar incelemesi enfeksiyon ve kanı; kreatinin gibi kan testleri böbrek etkilenmesini araştırır. Böbreklerde genişleme kuşkusu varsa üst idrar yolları görüntülenir. 1 2 3

Sistoskopi, üretra ve mesane içindeki darlık, taş veya kitleyi görmek için; ürodinami ise mesanenin basınç ve kasılma davranışını anlamak için seçilebilir. Her retansiyon hastasına bütün testlerin aynı anda yapılması gerekmez; inceleme olası mekanizmaya göre ilerler. 1

Kronik retansiyon böbrek işlevini bozmuşsa veya böbreklerde genişleme varsa drenaj geciktirilmez. Böbrek riski bulunmayan ve az yakınması olan kişilerde ise kalan idrar, böbrek işlevi ve belirtiler izlenerek daha planlı bir yol kurulabilir. 2 3

Kateter çıktıktan sonra ne olur?

Kateterin ne zaman çıkarılacağı altta yatan nedene, mesanenin ne kadar gerildiğine ve tedaviye bağlıdır. Erkeklerde prostat kaynaklı akut retansiyonda kateter çıkarılmadan önce alfa bloker düşünülebilir; bu öneri herkese veya bütün retansiyon nedenlerine uygulanmaz. 2

Mesane boşaltımı uzun süre gerekiyorsa aralıklı kateter, kalıcı üretral kateter veya suprapubik kateter seçenekleri el becerisi, bilişsel durum, bakım desteği ve komplikasyon riskiyle birlikte değerlendirilir. Uygun kişide aralıklı kateter uzun süreli kalıcı kateterin enfeksiyon ve taş yükünü azaltabilir. 1 3

Darlık, prostat tıkanıklığı, taş, sarkma veya başka bir yapısal neden bulunursa ilaç, endoskopik işlem ya da ameliyat seçimi bu nedene yönelir. Mesane kası belirgin zayıfsa çıkış ameliyatının sağlayacağı yarar ayrıca değerlendirilir; tedavi yalnız kalan idrar sayısına göre seçilmez. 1 2 3

Hangi belirtiler ek aciliyet taşır?

Yeni bacak güçsüzlüğü veya uyuşma, kasık çevresinde his kaybı, dışkı kontrolünde değişiklik ve bel ağrısıyla birlikte idrar yapamama omurilik-sinir basısını düşündürebilir. Ateş, titreme, yan ağrısı, kafa karışıklığı, belirgin kanama veya pıhtı da aynı gün acil değerlendirme gerektirir. 1

Başvuruda son idrar saatini, yaklaşık sıvı alımını, yeni başlayan ilaçları, ameliyatı, kabızlığı ve önceden var olan akım değişikliklerini anlatın. Ani retansiyonda ilk hedef güvenli drenajdır; kalıcı plan ise tıkanıklık, mesane kası ve sinir işlevlerinden hangisinin rol oynadığını bulduktan sonra kurulur. 1 2

Akut retansiyonda ilk hedef mesaneyi boşaltmak, sonra nedeni bulmaktır

Akut idrar retansiyonu ağrılı, ani ve çoğu zaman kateter gerektiren bir durumdur. Alt karında belirgin dolgunluk ve idrar yapamama tipiktir; ancak yaşlı veya nörolojik hastalarda ağrı daha az belirgin olabilir. İlk değerlendirmede mesane doluluğu, böbrek fonksiyonu, enfeksiyon, kullanılan ilaçlar ve nörolojik belirtiler birlikte ele alınır. Geciken drenaj hidronefroz, enfeksiyon ve böbrek fonksiyon bozukluğu riskini artırabilir. R1

Kateter takılamazsa ne olur?

Standart üretral kateter geçmiyorsa tekrar tekrar zorlamak üretra travması ve yalancı yol oluşturabilir. Üretra darlığı, yakın dönem cerrahi veya belirgin travma şüphesinde ürolojik yardım gerekir; gerektiğinde sistoskopi eşliğinde kateter veya suprapubik kateter kullanılabilir. Pelvik travma ve üretra ağzından kan gelmesi varsa üretra yaralanması dışlanmadan kör kateterizasyon yapılmamalıdır.

Retansiyonun nedeni her zaman prostat değildir

BPH sık bir neden olsa da antikolinerjik/sempatomimetik ilaçlar, kabızlık, enfeksiyon, üretra darlığı, mesane taşı, nörolojik hastalık, diyabetik nöropati ve ameliyat/anestezi sonrası durumlar da retansiyon yapabilir. Kadında pelvik organ prolapsusu veya nörolojik nedenler öne çıkabilir. Nedeni ayırmak, kateter çıkarma ve kalıcı tedavi planını belirler.

Kateterden sonra ne planlanır?

BPH ilişkili düşünülen erkeklerde uygun hastada alfa bloker başlanıp birkaç gün sonra katetersiz işeme denemesi planlanabilir. Başarısız denemeler, yüksek rezidü, tekrarlayan retansiyon, enfeksiyon veya böbrek etkilenimi cerrahi/ileri değerlendirme eşiğini düşürür. Mesane aşırı gerilmişse yüksek miktarda idrar çıktıktan sonra post-obstrüktif diürez ve elektrolit bozukluğu açısından izlem gerekebilir. R1

Kaynaklar

  1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Urinary Retention. Reviewed December 2019.

  1. National Institute for Health and Care Excellence. CG97 — Lower urinary tract symptoms in men: recommendations.

  1. European Association of Urology. Non-neurogenic Male LUTS — Disease management. 2026.