Orşit, testis dokusunun iltihabıdır. Ateşli viral hastalık sırasında veya sonrasında testiste ağrı ve şişlik gelişebilir; ergenlik sonrası kabakulak enfeksiyonu bilinen nedenlerden biridir. Bakteriyel hastalıkta ise iltihap çoğu zaman epididimden testise yayılır ve epididimo-orşit tablosu oluşur. 1 2
Ani başlayan çok şiddetli tek taraflı ağrı “orşit olabilir” diye beklenmemelidir. Testis torsiyonu da ağrı ve şişlik yapar ve zaman kritik bir acildir. Bulantı-kusma, testisin yukarı çekilmiş görünmesi veya ani başlangıç varsa acil değerlendirme gerekir. 2 3
Öykü nedeni daraltır
Viral orşitte yakın zamanda ateş, halsizlik, baş ağrısı veya parotis bezlerinde şişlik öyküsü olabilir. Kabakulak aşısı hastalık riskini belirgin azaltır, ancak aşı öyküsü tek başına başka nedenleri dışlamaz. CDC’ye göre kabakulak orşiti ergenlik sonrası erkeklerde önemli komplikasyonlardan biridir. 1
İdrar yaparken yanma, sık idrar, üretral akıntı veya epididimden başlayan hassasiyet bakteriyel epididimo-orşiti düşündürür. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riski, üriner sistem tıkanıklığı, kateter ve yakın dönem ürolojik girişimler etken olasılığını değiştirir. İdrar tahlili, kültür ve gerektiğinde klamidya/gonore için NAAT yapılır. 2 3
Ultrason her hastada şart değildir, ancak torsiyon dışlanamıyorsa, apse/kitle şüphesi varsa veya klinik seyir beklenenden farklıysa Doppler ultrason yardımcı olur. Testis içi kan akımı ve eşlik eden epididim bulguları tanıyı destekler; sonuç öykü ve muayeneyle birlikte yorumlanır. 2
Tedavi nedene göre değişir
Viral orşitte antibiyotik virüse etki etmez. Dinlenme, skrotal destek, soğuk uygulama ve uygun ağrı kesici/antiinflamatuvarlar belirtileri azaltabilir. Kabakulak için özgül antiviral tedavi yoktur; tedavi destekleyicidir. 1
Bakteriyel epididimo-orşitte ise antibiyotik olası veya gösterilmiş etkene göre seçilir. Cinsel yolla bulaşan etkenlerle üriner bakterilerin tedavisi farklıdır. Şiddetli sistemik enfeksiyon, apse veya bağışıklık baskılanması hastane tedavisi gerektirebilir. 2
Ağrı azaldıktan sonra şişliğin tamamen gerilemesi zaman alabilir. Tedaviye rağmen ilk birkaç günde belirgin düzelme yoksa, ateş devam ediyorsa veya kitle hissi kalıyorsa tanı yeniden değerlendirilir. Testis tümörü, apse, enfarkt veya başka skrotal nedenler dışlanabilir. 2 3
Orşit sonrasında testis hacminde küçülme veya sperm üretiminde etkilenme görülebilir; özellikle iki taraflı ağır hastalıkta fertilite açısından önem taşır. Ancak tek bir orşit atağından otomatik olarak infertilite sonucu çıkarılmaz. Çocuk sahibi olma kaygısı varsa akut dönem geçtikten sonra semen analizi ve gerektiğinde hormon değerlendirmesi klinik duruma göre planlanır. 1
Randevuya ateşin ve testis ağrısının başlangıç zamanını, yakın zamanda kabakulak benzeri hastalık veya aşı öyküsünü, idrar/akıntı belirtilerini, cinsel temasları ve kullanılan antibiyotikleri aktarın. Orşitte temel yaklaşım, torsiyon gibi acil nedenleri önce dışlamak ve viral-bakteriyel ayrımına göre tedaviyi seçmektir. 1 2
Orşit ile epididimit aynı şey değildir
Orşit testis dokusunun iltihabıdır; epididimit testisin arkasındaki epididimin iltihabıdır. Erişkinlerde bakteriyel enfeksiyon çoğu zaman önce epididimi etkiler ve tablo epididimo-orşit şeklinde ilerler. İzole viral orşit ise özellikle kabakulakla ilişkilidir. Bu ayrım tedavide antibiyotik gerekip gerekmediğini anlamak açısından önemlidir. 1 2
Kabakulak orşiti nasıl seyreder?
Kabakulakta testis tutulumu genellikle parotis şişmesinden birkaç gün sonra gelişir, ancak zamanlama değişebilir. Bir veya iki testiste ağrı, şişlik, ateş ve hassasiyet olabilir. Kabakulak virüsüne karşı özel antiviral tedavi yoktur; tedavi ağrı kontrolü, dinlenme ve skrotal destek gibi destekleyici yöntemlere dayanır. 1
Kabakulak orşiti sonrası etkilenen testiste hacim kaybı gelişebilir. İki taraflı ağır tutulum sperm üretimini etkileyebilir, ancak tek taraflı orşit geçiren herkes infertil olmaz. Aşılanma kabakulak ve buna bağlı komplikasyon riskini azaltan temel korunma yöntemidir. 1
Bakteriyel epididimo-orşit nasıl ayırt edilir?
İdrar yaparken yanma, akıntı, sık idrara çıkma, idrar kültüründe bakteri veya cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riskleri bakteriyel nedeni destekleyebilir. Bu durumda tedavi olası etkene göre antibiyotik içerir. Yalnız skrotal ağrı ve ateşe bakarak viral-bakteriyel ayrımı her zaman yapılamaz; öykü, muayene ve testler birlikte kullanılır. 2 3
Doppler ultrason torsiyon şüphesini değerlendirmede ve apse gibi komplikasyonları araştırmada yardımcı olabilir. Akut tek taraflı şiddetli ağrıda testis torsiyonu dışlanmadan “orşit” tanısıyla beklemek güvenli değildir. 2
Tedavi ve iyileşme
Destekleyici iç çamaşırı, istirahat ve uygun analjezikler ağrıyı azaltabilir. Bakteriyel neden saptanmışsa antibiyotik tedavisi tam süre tamamlanır. Şişlik ve hassasiyet klinik düzelmeden daha yavaş gerileyebilir; kalıcı sertlik veya büyüme varsa yeniden değerlendirme gerekir. 2 3
Yeni başlayan ciddi ağrı, hızla artan şişlik, yüksek ateş veya genel durum bozukluğu aynı gün değerlendirilmelidir. Tedavi sonrası devam eden testis küçülmesi, fertilite kaygısı veya hormon belirtileri varsa semen analizi ve hormon testleri klinik gerekliliğe göre planlanabilir.
Kaynaklar
- US Centers for Disease Control and Prevention. Mumps: Signs, Symptoms and Complications. Current guidance.
- European Association of Urology. Urological Infections — Epididymo-orchitis. 2026.
- NHS. Epididymitis. Current patient guidance.